آشنایی با طرح ملی سیپاد، نحوه پایش پیمایش خودروهای دیزلی، ویژگی‌های دستگاه سیپاد و تفاوت آن با سامانه مدیریت هوشمند ناوگان
مدیریت مصرف سوخت یکی از موضوعات مهم در صنعت حمل‌ونقل است. خودروهای باری و مسافری، بسته به نوع فعالیت، مسیرهای روزانه و میزان پیمایش، نیازهای متفاوتی به سوخت دارند. به همین دلیل، استفاده از اطلاعات واقعی فعالیت خودروها می‌تواند به برنامه‌ریزی دقیق‌تر و مدیریت بهتر تخصیص سوخت کمک کند.
در سال‌های گذشته، استفاده از فناوری‌های موقعیت‌یابی و سامانه‌های هوشمند به یکی از راهکارهای پایش عملکرد ناوگان تبدیل شده است. در ایران نیز طرح سیپاد با هدف توسعه زیرساخت هوشمندسازی ناوگان حمل‌ونقل درون‌شهری و حومه‌ای و کمک به تخصیص سوخت بر اساس پیمایش شکل گرفته است.
اما سیپاد چیست؟ دستگاه سیپاد چگونه کار می‌کند؟ چه خودروهایی مشمول این طرح هستند و چه تفاوتی میان سیپاد و سامانه‌های مدیریت ناوگان وجود دارد؟
در این مقاله به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهیم.
سیپاد چیست؟
سیپاد، سامانه‌ای جامع برای پایش پیمایش ناوگان حمل‌ونقل درون‌شهری و حومه‌ای است که در چارچوب طرح ملی هوشمندسازی ناوگان و مدیریت تخصیص سوخت بر مبنای عملکرد خودروها تعریف شده است.
در این طرح، از تجهیزات موقعیت‌یاب هوشمند برای ثبت اطلاعات حرکت و مسافت طی‌شده خودروها استفاده می‌شود. اطلاعات ثبت‌شده می‌توانند در کنار اسناد حمل و سایر داده‌های موردنیاز، در فرایند بررسی عملکرد ناوگان و تخصیص سوخت مورد استفاده قرار گیرند.
هدف اصلی این رویکرد، توجه به میزان فعالیت خودروها در مدیریت سوخت است؛ زیرا نیاز سوخت یک وسیله نقلیه به عوامل مختلفی از جمله میزان پیمایش و شرایط فعالیت آن بستگی دارد.
سیپاد همچنین با تعریف استانداردهای فنی برای تجهیزات موقعیت‌یاب، چارچوبی برای ثبت و تبادل اطلاعات پیمایش ناوگان فراهم می‌کند.
تاریخچه شکل‌گیری طرح سیپاد
زمینه شکل‌گیری طرح سیپاد به سیاست‌های هوشمندسازی حمل‌ونقل و مدیریت مصرف سوخت در کشور بازمی‌گردد.
در تاریخ ۱۴ بهمن ۱۳۹۳، هیئت وزیران مصوبه‌ای با موضوع «روان‌سازی تأمین سوخت موردنیاز ناوگان حمل‌ونقل بار و مسافر» تصویب کرد.
در چارچوب این سیاست، استفاده از اطلاعات پیمایش ثبت‌شده توسط تجهیزات موقعیت‌یاب هوشمند و اسناد حمل، به‌عنوان مبنایی برای تخصیص سوخت به ناوگان فعال حمل‌ونقل عمومی مطرح شد.
برای فراهم‌کردن زیرساخت اجرای این رویکرد در بخش حمل‌ونقل درون‌شهری و حومه‌ای، تدوین مشخصات فنی تجهیزات و ایجاد چارچوبی مشترک برای پایش پیمایش خودروها در دستور کار قرار گرفت.
در ادامه، فراخوان رسمی مشارکت شرکت‌های واجد شرایط در طرح تجهیز ناوگان به سامانه جامع پیمایش در تاریخ ۳ شهریور ۱۳۹۷ منتشر شد.
این اقدامات، بخشی از روند شکل‌گیری و توسعه طرح سیپاد بوده‌اند.
اهداف اصلی سامانه سیپاد
طرح سیپاد با هدف ایجاد زیرساختی برای هوشمندسازی ناوگان و مدیریت بهتر تخصیص سوخت طراحی شده است.
تخصیص سوخت بر اساس پیمایش
یکی از مهم‌ترین اهداف سیپاد، استفاده از اطلاعات پیمایش خودروها در فرایند تخصیص سوخت است.
این رویکرد به بررسی میزان فعالیت ناوگان کمک می‌کند و می‌تواند در کنار سایر ضوابط اجرایی، مبنایی برای مدیریت سهمیه سوخت باشد.
افزایش شفافیت اطلاعات ناوگان
ثبت الکترونیکی اطلاعات حرکت و پیمایش خودروها، امکان بررسی مستندتر فعالیت ناوگان را فراهم می‌کند.
استفاده از این اطلاعات می‌تواند به کاهش وابستگی به گزارش‌های دستی و شناسایی مغایرت‌های احتمالی کمک کند.
کمک به مدیریت توزیع سوخت
یکی دیگر از اهداف طرح، کاهش زمینه‌های هدررفت و عرضه خارج از شبکه سوخت دیزل از طریق بهبود نظارت بر عملکرد ناوگان است.
البته تحقق این هدف به کیفیت داده‌های ثبت‌شده و نحوه اجرای سازوکارهای نظارتی بستگی دارد.
توسعه هوشمندسازی حمل‌ونقل شهری
سیپاد با تعریف استانداردهای مشترک برای تجهیزات موقعیت‌یابی و تبادل اطلاعات، به توسعه زیرساخت‌های هوشمند در بخش حمل‌ونقل درون‌شهری و حومه‌ای کمک می‌کند.
دستگاه سیپاد چیست و چگونه کار می‌کند؟
دستگاه سیپاد، تجهیزی هوشمند برای موقعیت‌یابی و ثبت اطلاعات پیمایش خودرو است که باید الزامات فنی تعیین‌شده برای طرح سیپاد را داشته باشد.
این دستگاه با استفاده از فناوری موقعیت‌یابی ماهواره‌ای، اطلاعات مربوط به موقعیت و حرکت خودرو را دریافت می‌کند.
داده‌های ثبت‌شده از طریق شبکه ارتباطی به سامانه مرکزی منتقل می‌شوند تا امکان بررسی و پردازش اطلاعات پیمایش فراهم شود.
در استاندارد سیپاد، قابلیت ثبت اطلاعات بر اساس زمان، مسافت و تغییر زاویه حرکت پیش‌بینی شده است.
همچنین امکان ذخیره اطلاعات هنگام قطع ارتباط با شبکه موبایل و ارسال مجدد آن‌ها پس از برقراری ارتباط، از ویژگی‌های تعریف‌شده در این استاندارد است.
به این ترتیب، دستگاه سیپاد علاوه بر ثبت موقعیت خودرو، در ایجاد اطلاعات موردنیاز برای پایش پیمایش نقش دارد.
ویژگی‌های فنی دستگاه سیپاد
یکی از بخش‌های مهم طرح سیپاد، تدوین استانداردهای سخت‌افزاری و نرم‌افزاری برای تجهیزات مورد استفاده است.
بر اساس اطلاعات منتشرشده در وب‌سایت رسمی سیپاد، این استاندارد مجموعه‌ای از قابلیت‌ها و الزامات فنی را در بر می‌گیرد.
موقعیت‌یابی و انتقال اطلاعات
در استاندارد سیپاد، ماژول موقعیت‌یاب و ماژول ارتباطی GSM برای دریافت و انتقال داده‌ها پیش‌بینی شده‌اند.
همچنین ارتباط دوطرفه با سامانه مرکزی از طریق بستر TCP/IP در مشخصات نرم‌افزاری مطرح شده است.
ثبت و نگهداری داده‌ها
وجود حافظه و قابلیت نگهداری اطلاعات در زمان قطع ارتباط، امکان ارسال مجدد داده‌های ثبت‌شده را پس از اتصال به شبکه فراهم می‌کند.
این قابلیت برای حفظ پیوستگی اطلاعات پیمایش اهمیت دارد.
پایش وضعیت دستگاه
در استاندارد سیپاد، قابلیت‌هایی مانند تشخیص قطع باتری، شناسایی جداشدن دستگاه از خودرو و تشخیص پرش داده پیش‌بینی شده‌اند.
این امکانات می‌توانند در بررسی صحت و قابلیت اتکای اطلاعات ثبت‌شده مؤثر باشند.
ارتباط با اطلاعات فنی خودرو
در فهرست مشخصات فنی سیپاد، رابط‌ها و پارامترهایی مانند ECU، کیلومترشمار، دور موتور، ساعات کارکرد موتور و اطلاعات مصرف سوخت مطرح شده‌اند.
بااین‌حال، دسترسی عملی به این اطلاعات به مدل خودرو، نوع دستگاه و امکانات فنی آن بستگی دارد.
بنابراین، نباید فرض کرد که تمام دستگاه‌های مورد استفاده یا همه خودروها امکان ثبت تمامی این پارامترها را دارند.
سایر امکانات
در مشخصات فنی سیپاد، موارد دیگری مانند باتری پشتیبان، شتاب‌سنج، ورودی و خروجی‌های دیجیتال، به‌روزرسانی نرم‌افزار دستگاه و تعریف محدوده جغرافیایی نیز پیش‌بینی شده‌اند.
این ویژگی‌ها نشان می‌دهند که استاندارد سیپاد تنها به دریافت مختصات جغرافیایی محدود نیست و به موضوعات ارتباطی، عملیاتی و قابلیت اطمینان تجهیزات نیز توجه دارد.
چه خودروهایی مشمول طرح سیپاد هستند؟
بر اساس اطلاعات منتشرشده در بخش پرسش‌های متداول وب‌سایت رسمی سیپاد، این طرح برای ناوگان دیزلی دارای پروانه فعالیت معتبر تعریف شده است.
در نتیجه، نوع سوخت خودرو و وضعیت مجوز فعالیت آن از عوامل مهم در بررسی شرایط مشمول‌بودن محسوب می‌شوند.
بااین‌حال، شرایط اجرایی ثبت‌نام و نصب تجهیزات ممکن است بر اساس مقررات و اطلاعیه‌های مراجع مسئول متفاوت باشد.
بنابراین، مالکان و بهره‌برداران ناوگان باید پیش از اقدام، آخرین ضوابط مربوط به نوع خودرو و محدوده فعالیت خود را بررسی کنند.
آیا نصب دستگاه سیپاد الزامی است؟
پاسخ این سؤال به مقررات اجرایی مربوط به خودرو و محدوده فعالیت آن بستگی دارد.
در بخش پرسش‌های متداول وب‌سایت سیپاد، به امکان نصب دستگاه برای خودروهایی اشاره شده است که سهمیه دریافتی آن‌ها پاسخ‌گوی میزان مصرفشان نیست.
از سوی دیگر، در برخی اطلاعیه‌های اجرایی محلی، نصب دستگاه برای دریافت سهمیه سوخت ناوگان دیزلی الزامی اعلام شده است.
بنابراین، نمی‌توان یک حکم یکسان درباره ضرورت نصب دستگاه برای تمام خودروهای دیزلی در همه مناطق ارائه کرد.
همچنین نصب دستگاه به‌تنهایی به معنای دریافت قطعی میزان مشخصی از سوخت نیست. تخصیص سوخت تابع ضوابط اجرایی و اطلاعات مورد تأیید مراجع مسئول است.
ارتباط سیپاد با باربرگ شهری
در حمل‌ونقل بار شهری، اطلاعات اسناد حمل و داده‌های پیمایش خودرو می‌توانند نقش مکمل داشته باشند.
باربرگ شهری برای ثبت اطلاعات حمل بار استفاده می‌شود، درحالی‌که دستگاه موقعیت‌یاب داده‌های مربوط به حرکت و مسافت طی‌شده خودرو را فراهم می‌کند.
در سیاست‌های مرتبط با تخصیص سوخت بر اساس عملکرد، هر دو نوع اطلاعات مورد توجه قرار گرفته‌اند.
برای نمونه، در اطلاعیه‌های مربوط به ناوگان باری شهری، بر اهمیت ثبت باربرگ برای حمل بار تأکید شده است.
بااین‌حال، نحوه محاسبه سهمیه و تأثیر اطلاعات باربرگ و پیمایش بر آن باید بر اساس مقررات جاری بررسی شود.
تفاوت سیپاد با سامانه مدیریت هوشمند ناوگان (FMS)
سیپاد و سامانه مدیریت هوشمند ناوگان هر دو می‌توانند از اطلاعات موقعیت و حرکت خودرو استفاده کنند، اما هدف و دامنه کاربرد آن‌ها متفاوت است.
سیپاد در چارچوب یک طرح ملی، بر پایش پیمایش ناوگان مشمول و استفاده از اطلاعات آن در مدیریت تخصیص سوخت تمرکز دارد.
در مقابل، سامانه مدیریت هوشمند ناوگان یا FMS برای کمک به شرکت‌ها در مدیریت فعالیت‌های عملیاتی خودروها طراحی می‌شود.
سامانه‌های مدیریت ناوگان، بسته به قابلیت‌های خود، ممکن است امکاناتی مانند ردیابی لحظه‌ای، تحلیل مسیرهای پیموده‌شده، بررسی توقف‌ها، مدیریت مأموریت‌ها و گزارش‌گیری مدیریتی ارائه دهند.
برای مثال، یک شرکت پخش ممکن است علاوه بر اطلاع از مسافت طی‌شده خودروها، بخواهد زمان توقف، مسیر حرکت و نحوه انجام مأموریت‌های توزیع را نیز بررسی کند.
این نیازها در حوزه مدیریت عملیاتی ناوگان قرار می‌گیرند و ممکن است به امکانات گسترده‌تری نسبت به ثبت پیمایش نیاز داشته باشند.
در نتیجه، سیپاد و FMS را نباید یکسان دانست؛ هرچند هر دو می‌توانند از فناوری موقعیت‌یابی استفاده کنند.
آیا هر ردیاب GPS برای سیپاد قابل استفاده است؟
خیر. وجود قابلیت موقعیت‌یابی به‌تنهایی برای تأیید یک دستگاه در طرح سیپاد کافی نیست.
برای استفاده از تجهیزات در چارچوب این طرح، رعایت الزامات فنی و طی‌کردن فرایندهای تأیید مربوط اهمیت دارد.
به همین دلیل، شرکت‌هایی که از قبل روی خودروهای خود ردیاب GPS نصب کرده‌اند، نباید بدون بررسی تأییدیه‌ها و شرایط فنی، سازگاری آن تجهیزات با سیپاد را قطعی بدانند.
اهمیت سیپاد برای شرکت‌های حمل‌ونقل و پخش
برای شرکت‌های حمل‌ونقل و توزیع، اطلاعات پیمایش خودروها می‌تواند در بررسی میزان فعالیت ناوگان اهمیت داشته باشد.
مقایسه مسافت طی‌شده با تعداد مأموریت‌ها و مسیرهای انجام‌شده، در صورت دسترسی به داده‌های لازم، می‌تواند به مدیران در ارزیابی عملکرد خودروها کمک کند.
از سوی دیگر، آشنایی با الزامات طرح سیپاد برای شرکت‌هایی که ناوگان دیزلی مشمول دارند، در پیگیری امور مرتبط با تجهیزات و سهمیه سوخت اهمیت دارد.
بااین‌حال، استفاده از داده‌های پیمایش برای تحلیل عملیاتی شرکت‌ها به امکانات سامانه‌های مورد استفاده و سطح دسترسی به اطلاعات بستگی دارد.
مدیریت هوشمند ناوگان در کارپو
استفاده از اطلاعات موقعیت و پیمایش، یکی از بخش‌های مهم مدیریت ناوگان است؛ اما تصمیم‌گیری مؤثر درباره عملیات حمل‌ونقل معمولاً به اطلاعات بیشتری نیاز دارد.
کارپو در حوزه مدیریت هوشمند ناوگان فعالیت می‌کند و بر استفاده از فناوری برای پایش و مدیریت عملیات حمل‌ونقل تمرکز دارد.
شناخت طرح‌هایی مانند سیپاد در کنار راهکارهای مدیریت ناوگان، به شرکت‌ها کمک می‌کند تفاوت میان الزامات مرتبط با پایش پیمایش و نیازهای مدیریتی کسب‌وکار خود را بهتر درک کنند.
تأییدیه یا سازگاری تجهیزات با طرح سیپاد نیز موضوعی مستقل است که باید از طریق مراجع مربوط بررسی شود.
جمع‌بندی
سیپاد یکی از طرح‌های مرتبط با هوشمندسازی حمل‌ونقل درون‌شهری و حومه‌ای است که با هدف پایش پیمایش ناوگان دیزلی و کمک به تخصیص سوخت بر اساس عملکرد خودروها شکل گرفته است.
در این طرح، تجهیزات موقعیت‌یاب استاندارد برای ثبت و انتقال اطلاعات پیمایش به کار گرفته می‌شوند و داده‌های حاصل می‌توانند در کنار اسناد حمل و سایر اطلاعات موردنیاز، در بررسی فعالیت ناوگان نقش داشته باشند.
برای مالکان خودروها و مدیران شرکت‌های حمل‌ونقل، شناخت شرایط مشمول‌بودن، الزامات فنی تجهیزات و مقررات جاری اهمیت زیادی دارد.
همچنین باید توجه داشت که سیپاد و سامانه‌های مدیریت هوشمند ناوگان اهداف متفاوتی دارند. سیپاد بر پایش پیمایش در چارچوب یک طرح مشخص تمرکز دارد، درحالی‌که سامانه‌های FMS برای مدیریت گسترده‌تر عملیات ناوگان به کار می‌روند.
منبع اصلی معرفی طرح و استانداردهای فنی: وب‌سایت رسمی سیپاد — https://sipaad.ir
